Μύκονος, 1973: οι δυνατότητες και τα όρια μιας gay ταξιδιωτικής μαρτυρίας

Το «A Gay American in Greece: What to Expect» του Piro δημοσιεύτηκε στις σελίδες 6 και 8 του Vector, τόμος 9, τεύχος 3, που εξέδιδε η Society for Individual Rights στο Σαν Φρανσίσκο. Το τεύχος του Μαρτίου 1973 τον παρουσιάζει ανάμεσα στους συντάκτες του. Πρόκειται για ταξιδιωτική γραφή προς gay αναγνώστες, όχι για έρευνα στους κατοίκους του νησιού.

Η διάκριση έχει σημασία πριν ακόμη διατυπωθεί το πρώτο ιστορικό συμπέρασμα. Η ημερομηνία ενός περιοδικού δείχνει πότε μια αναπαράσταση έφτασε στο τυπογραφείο. Δεν χρονολογεί όλες τις εμπειρίες πίσω της. Αν ονομάζαμε τη συνάντηση καλοκαιρινή εμπειρία του 1973, θα μετατρέπαμε μια αναδρομική αφήγηση σε ανταπόκριση από ένα καλοκαίρι που δεν είχε ακόμη έρθει.

Εδώ υπάρχουν δύο διαφορετικά αντικείμενα έρευνας: η συνάντηση όπως τη θυμάται ο αφηγητής και το δημοσιευμένο κείμενο μέσα από το οποίο άλλοι μπορούσαν να φανταστούν το νησί. Για το δεύτερο έχουμε άμεσο τεκμήριο. Το πρώτο παραμένει δική του μαρτυρία. Αυτή η διάκριση ορίζει ποια ερωτήματα μπορεί να απαντήσει το κείμενο χωρίς να μειώνει το ενδιαφέρον του.

Τον Οκτώβριο του 1967, το έντυπο The Aegean Islands του Ελληνικού Οργανισμού Τουρισμού πρόβαλλε τη Μύκονο μέσα από παραλίες, διαμονή σε σπίτια και ξενοδοχεία, καλλιτέχνες και καλοκαιρινή νυχτερινή ζωή. Ανέφερε τον Ορνό και τον Άγιο Στέφανο ανάμεσα στις παραλίες, καθώς και μπαρ και χώρους διασκέδασης. Αυτά αποτελούσαν στοιχεία επίσημης τουριστικής προβολής πριν δημοσιευτεί το άρθρο του Piro.

Αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε την ταξιδιωτική μαρτυρία. Το αίσθημα ανακάλυψης του επισκέπτη δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως ανακάλυψη ενός ανέγγιχτου τόπου. Ένας προορισμός μπορούσε ήδη να περιγράφεται μέσα από δωμάτια, παραλίες και βραδινές εξόδους, αποκτώντας διαφορετικές σημασίες για διαφορετικούς αναγνώστες. Η σύγκριση τεκμηριώνει αυτή τη συνύπαρξη στον έντυπο λόγο· δεν αποδεικνύει κοινή πολιτική ή κοινωνική αποδοχή.

Ούτε μπορεί το έντυπο να συμπληρώσει το όνομα της παραλίας του Piro. Η ταύτιση μιας ανώνυμης σκηνής με έναν σήμερα οικείο τόπο θα έκανε το άρθρο ευκολότερο στην εικονογράφηση, αλλά λιγότερο αξιόπιστο. Η γεωγραφία χρειάζεται δικά της τεκμήρια. Η συνάντηση παραμένει εκεί όπου την τοποθετεί η αφήγηση: στη Μύκονο, χωρίς ακριβέστερη θέση.

Η μελέτη Economic transition and the family in Mykonos της Margaret A. Stott προσφέρει μια άλλη κλίμακα παρατήρησης. Δημοσιεύτηκε το 1973 και βασίζεται σε επιτόπια έρευνα του 1972. Περιγράφει οικογένειες που νοικιάζουν δωμάτια και ένα νοικοκυριό που μετακομίζει σε κατασκευή στην ταράτσα για να εκμισθώσει το σπίτι του. Εξετάζει επίσης τα χρηματικά έσοδα γυναικών από καταλύματα και υφαντική.

Το δωμάτιο είναι το σημείο όπου οι δύο οπτικές μπορούν να συναντηθούν χωρίς να υποθέσουμε ότι περιγράφουν τους ίδιους ανθρώπους. Για τον ταξιδιώτη καθιστά δυνατή τη διαμονή. Για το νοικοκυριό, η παραχώρησή του μπορεί να αναδιοργανώσει τον οικιακό χώρο και την εργασία. Μια αφήγηση αναψυχής γίνεται πληρέστερη όταν αναρωτηθούμε ποιοι την καθιστούν δυνατή.

Η Stott μελετά την οικογένεια και την οικονομική μεταβολή. Η εργασία της δεν επιβεβαιώνει τις συναντήσεις του Piro ούτε αποδεικνύει αποδοχή των ομόφυλων σχέσεων. Η συμβολή της εδώ είναι πιο συγκεκριμένη: δεν αφήνει το νησί να γίνει απλώς σκηνικό της ελευθερίας ενός επισκέπτη. Αυτό το σκηνικό ήταν ταυτόχρονα τόπος βιοπορισμού.

Επτά φωτογραφίες του Guus Gorter, με ημερομηνία 16 Σεπτεμβρίου 1970, και η λήψη του Walter Baur με πλοίο και μικρό επιβατικό καΐκι το 1972 συνοδεύουν αυτή την ανάγνωση. Προκυμαίες, ένα ξενοδοχείο, ένα στενό, τραπεζάκια καφενείου και ανεμόμυλοι διατηρούν ορατό το ευρύτερο περιβάλλον. Πρόκειται για ανεξάρτητα χρονολογημένες φωτογραφίες της Μυκόνου, όχι για εικονογράφηση του ταξιδιού του Piro ή τεκμήρια για τις ταυτότητες των εικονιζόμενων προσώπων.

Η μαρτυρία ενός επισκέπτη μπορεί να αποτυπώνει την ένταση μιας στιγμής, αφήνοντας σχεδόν ανεξέταστες τις συνθήκες γύρω της. Η δυνατότητα να ταξιδεύει κανείς, να μένει και να φεύγει δεν ταυτίζεται με το να χτίζει τη ζωή του σε έναν τόπο. Το γόνιμο ιστορικό ερώτημα είναι επομένως ποιανού τη δυνατότητα περιγράφουμε, όχι αν ένα νησί ήταν απλώς ελεύθερο ή ανελεύθερο.

Κριτική ανάγνωση σημαίνει επίσης ότι δεν μετατρέπουμε τις κατηγορίες του αφηγητή σε ταυτότητες που αποδίδουμε εμείς. Η έλξη, η εγγύτητα και η συμμετοχή σε μια σκηνή που κάποιος θυμάται δεν μας επιτρέπουν να κατατάξουμε έναν άλλο άνθρωπο. Το άρθρο φωτίζει το βλέμμα ενός gay ταξιδιώτη χωρίς να χαρακτηρίζει gay κάθε πρόσωπο που εμφανίζεται μέσα σε αυτό.

Οι κάτοικοι, οι εποχικοί εργαζόμενοι, οι γυναίκες και queer άνθρωποι με διαφορετικές ζωές χρειάζονται πηγές στις οποίες να ακούγονται οι δικές τους εμπειρίες. Η απουσία τους από αυτό το περιορισμένο σύνολο τεκμηρίων δεν σημαίνει απουσία από το νησί. Δείχνει πού πρέπει να σταματήσει η παρούσα ανάγνωση και από πού μπορούν να ξεκινήσουν προφορικές ιστορίες, τοπικά αρχεία και άλλα κείμενα της εποχής.

Ένα μεταγενέστερο τεκμήριο μεταφέρει την έρευνα από την ανάμνηση στην εμπορική προσφορά. Στη σελίδα 7 του Gay News, τεύχος 54, με ημερομηνία 12–25 Σεπτεμβρίου 1974, το All About Travel διαφήμιζε Stay-Gay Holidays στη Μύκονο, για μία ή δύο εβδομάδες, από 79 λίρες. Η ίδια η διαφήμιση εντάσσει το νησί στην ταξιδιωτική επικοινωνία προς το αναγνωστικό κοινό της εφημερίδας.

Μια διαφήμιση διακοπών τεκμηριώνει μια προσφορά, όχι ένα ταξίδι που πραγματοποιήθηκε. Δεν δίνει αριθμούς κρατήσεων ούτε το προφίλ όσων ταξίδεψαν. Και δεν αποδεικνύει ότι το προηγούμενο άρθρο του Vector οδήγησε κάποιον σε κράτηση. Πρόκειται για διαφορετικές παρουσίες της Μυκόνου στον gay έντυπο πολιτισμό, με διαφορετικό εκδότη, σκοπό και χρόνο.

Διαβασμένα στη σειρά, τα τεκμήρια δείχνουν γιατί μια μοναδική ιστορία απαρχών θα ήταν υπερβολικά βολική. Η επίσημη προβολή, η προσωπική προσδοκία, η οικιακή εργασία και μια ταξιδιωτική προσφορά περιγράφουν διαφορετικές σχέσεις με το ίδιο νησί. Η συνάντησή τους έχει ιστορική αξία ακριβώς επειδή καμία δεν μπορεί να υποκαταστήσει τις υπόλοιπες.